بزرگ وجود دارد . . . كه از فوارهء وسط آن پيوسته آب بيرون مىآيد . . . نزديك مسجد شهر كليسايى بزرگ و سنگى است و زمين كليسا از رخام ( مرمر ) مفروش شده است . . . درى آهنين و مشبك ( در اين كليسا ) ديدم كه مانند آن در جاى ديگر نديده بودم . « 1 » ابو الفداء در قرن هشتم اوصافى را كه جغرافيادانهاى قبل از او درباره آمد گفته‌اند ، تأييد مىكند و از قول عزيزى مىنويسد : شهر بزرگى است . بارويى از سنگ سياه دارد كه آهن در آن اثر نمىكند و آتش بدان زيان نمىرساند . اين شهر بوستانها و مزارع بسيار دارد . « 2 » حمد الله مستوفى مىگويد : اين شهر در اقليم چهارم واقع است . شهرى وسط و حقوق ديوانىاش سىهزار دينار است . « 3 » ميّافارقين . عربى تحريف شده ميفركت « 4 » آرامى يا موفرگن « 5 » ارمنى است كه يونانيان قديم آن را مارتيروپليس « 6 » مىگفتند . « 7 » گفته‌اند ، عياض بن غنم پس از فتح آمد ، ميّافارقين را نيز فتح كرد . « 8 » در نيمهء دوم قرن سوم ابن خرداذبه ، ميّافارقين را جزء نواحى ديار ربيعه آورده است و فاصلهء آمد تا اين شهر را پنج فرسخ و فاصلهء ميّافارقين را تا ارزن هفت فرسخ نوشته است . « 9 » قدامه در جدول مالياتى كه داده ، ماليات ارزن و ميّافارقين را با هم چهار ميليون و صدهزار درهم ضبط كرده است . « 10 » اصطخرى ميّافارقين را جزء شهرهاى كوچك ارمينيه « ارمنستان » آورده است . « 11 » ابن حوقل مىنويسد : ميّافارقين خانوار كمى دارد . در آن شهر كارگر وجود ندارد و مردمش كشاورز و چهارپاى كمى دارند . « 12 » صاحب حدود العالم در وصف اين شهر مىنويسد : ميّافارقين شهرى است در ميان حصارى محكم كه در مرز ميان ارمينيه و جزيره و روم واقع است . « 13 » به نوشتهء

--> ( 1 ) . سفرنامهء ناصر خسرو ؛ ص 11 - 13 . ( 2 ) . تقويم البلدان ؛ ص 323 . ( 3 ) . نزهة القلوب ؛ ص 103 . ( 4 ) . Maypharkath ( 5 ) . Moufargin ( 6 ) . Martyropolis ( 7 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 119 و 120 . ( 8 ) . فتوح البلدان ؛ ص 254 . ( 9 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 71 و 72 . ( 10 ) . كتاب الخراج ؛ ص 147 . ( 11 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 159 . ( 12 ) . صورة الارض ؛ جزء 1 ، ص 203 . ( 13 ) . حدود العالم ؛ ص 160 .